زخم بستر چیست؟ مراحل 1 تا 4، درمان، پانسمان و پیشگیری

زخم بستر چیست؟ مراحل ۱ تا ۴، درمان، پانسمان و پیشگیری

زخم بستر یا آسیب فشاری، صدمه موضعی پوست و بافت زیر آن است که معمولا روی برجستگی های استخوانی یا در ارتباط با تجهیزات پزشکی ایجاد می شود. فشار طولانی یا فشار همراه با نیروهای برشی، تحمل بافت را کاهش می دهد و می تواند از قرمزی پایدار پوست تا تخریب عمقی عضله و استخوان پیشرفت کند.

🚨 هشدار: سیاه شدن پوست، بوی غیرعادی، ترشح چرکی، تب، گیجی، درد یا تورم رو به افزایش، قرمزی منتشر، نمایان شدن استخوان یا بدحال شدن بیمار به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد. مطالب این صفحه جایگزین معاینه و برنامه درمانی فردی نیست.

📋 در این مقاله می خوانید:

1. زخم بستر چگونه ایجاد می شود؟
2. محل های شایع و افراد پرخطر
3. مراحل زخم بستر
4. ارزیابی تخصصی
5. اصول درمان
6. انتخاب پانسمان
7. پیشگیری و تغییر وضعیت
8. مراقبت در منزل
9. پرسش های متداول

زخم بستر چگونه ایجاد می شود؟

وقتی بافت بین یک برجستگی استخوانی و سطح خارجی مانند تشک، صندلی یا وسیله پزشکی تحت فشار قرار می گیرد، جریان خون موضعی و تحمل بافت آسیب می بیند. نیروی برشی، اصطکاک، رطوبت، بی حرکتی، اختلال حس، تغذیه نامناسب و کاهش خون رسانی می توانند خطر را بیشتر کنند. تعریف جدید راهنمای بین المللی تأکید می کند که آسیب فشاری ممکن است زیر پوست سالم نیز وجود داشته باشد و فقط به زخم باز محدود نیست.

اصطلاح رایج «زخم بستر» ممکن است این تصور اشتباه را ایجاد کند که این آسیب فقط در افراد بستری رخ می دهد. آسیب فشاری در فرد ویلچرنشین، بیمار اتاق عمل، فرد دارای پروتز یا بریس و حتی زیر ماسک، لوله اکسیژن، کاتتر یا سایر تجهیزات پزشکی نیز ممکن است ایجاد شود.

تفاوت فشار، اصطکاک، برش و رطوبت چیست؟

آسیب ناشی از رطوبت، مانند درماتیت مرتبط با بی اختیاری، همیشه زخم فشاری نیست؛ اما ممکن است همزمان با آن وجود داشته باشد. تشخیص درست علت برای انتخاب درمان ضروری است.

زخم بستر بیشتر در کدام قسمت های بدن ایجاد می شود؟

محل ایجاد به وضعیت بیمار بستگی دارد. در حالت خوابیده به پشت، دنبالچه و خاجی، پاشنه ها، پشت سر، آرنج و تیغه های شانه بیشتر در معرض خطرند. در وضعیت پهلو، برجستگی لگن، قوزک، زانو، گوش و شانه باید بررسی شوند. در افراد نشسته، استخوان های نشیمنگاهی، دنبالچه و پشت ران ها اهمیت دارند.

چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟

مراحل زخم بستر چیست؟

آیا زخم در حال ترمیم به مرحله پایین تر برمی گردد؟

خیر. برای مثال، زخم مرحله ۴ پس از کم شدن عمق به «مرحله ۳» تبدیل نمی شود. بهتر است به صورت «زخم فشاری مرحله ۴ در حال ترمیم» ثبت شود. مرحله نشان دهنده بیشترین عمق آسیب شناخته شده است.

چه زخم هایی مرحله بندی نمی شوند؟

آسیب فشاری مخاطی به دلیل تفاوت آناتومی مخاط مرحله بندی نمی شود. آسیب مرتبط با وسیله پزشکی در پوست نیز بر اساس همان سامانه مرحله بندی می شود، اما علت مرتبط با وسیله باید جداگانه ثبت شود.

برای درمان زخم بستر چه ارزیابی هایی لازم است؟

درمان فقط با دیدن سطح زخم انتخاب نمی شود. محل، مرحله، ابعاد، عمق، تونل، جداشدگی لبه، نوع بافت، مقدار ترشح، بوی باقی مانده پس از پاک سازی، پوست اطراف، درد و علائم عفونت باید ثبت شوند. وضعیت حرکت، سطح حمایتی، تغذیه، بی اختیاری، بیماری های زمینه ای، اهداف درمان و توان مراقب نیز بر برنامه اثر دارند.

درمان زخم بستر چگونه انجام می شود؟

۱. برداشتن فشار و تنظیم وضعیت بیمار

زخم بدون کاهش فشار مداوم، حتی با پانسمان گران قیمت نیز ممکن است ترمیم نشود. وضعیت بدن باید طوری تنظیم شود که فشار مستقیم روی زخم کاهش یابد. راهنمای بین المللی جدید، تغییر وضعیت را ضروری می داند اما فاصله زمانی را بر اساس شرایط فرد، تحمل پوست، سطح حمایتی، راحتی، خواب و اهداف مراقبت شخصی سازی می کند. یک مطالعه بالینی خوشه ای در خانه های سالمندان نیز نشان داد بررسی فاصله های مختلف تغییر وضعیت باید همراه با استفاده از سطح توزیع کننده فشار و ارزیابی بالینی انجام شود؛ بنابراین «هر دو ساعت برای همه» یک نسخه ثابت و جهانی نیست.

۲. تشک و سطح حمایتی مناسب

تشک یا بالشتک تخصصی باید فشار را توزیع کند، اصطکاک و برش را کاهش دهد و با وزن، تحرک، وضعیت پوست و محیط مراقبت سازگار باشد. تشک مواج جای تغییر وضعیت، بررسی پوست یا مراقبت جامع را نمی گیرد. حلقه های دوناتی نیز ممکن است فشار را در لبه حلقه متمرکز کنند و نباید خودسرانه جایگزین تجهیزات استاندارد شوند.

۳. پاک سازی و دبریدمان

پاک سازی باید با محلول و فشار مناسب و بدون آسیب غیرضروری به بافت سالم انجام شود. بافت نکروتیک یا اسلاف ممکن است نیاز به دبریدمان تیز، اتولیتیک، آنزیمی یا سایر روش ها داشته باشد. انتخاب روش به خون رسانی، عفونت، عمق، درد و اهداف درمان وابسته است. اسکار خشک، چسبیده و پایدار روی پاشنه یا اندام ایسکمیک نباید بدون ارزیابی خون رسانی و اندیکاسیون روشن برداشته شود.

۴. کنترل عفونت

وجود باکتری در یک زخم مزمن به تنهایی به معنی عفونت بالینی نیست. افزایش درد، قرمزی و گرمی، چرک، بوی غیرعادی پس از پاک سازی، تخریب بافت و علائم عمومی باید بررسی شوند. آنتی بیوتیک سیستمیک برای زخم غیرعفونی توصیه نمی شود و پانسمان آنتی میکروبیال نیز باید برای هدف مشخص و با بازبینی پاسخ استفاده شود.

۵. مدیریت درد

درد هنگام استراحت، حرکت، پاک سازی و تعویض پانسمان باید جداگانه ارزیابی شود. کاهش چسبندگی آسیب زا، مرطوب کردن پانسمان چسبیده پیش از برداشت، انتخاب فاصله مناسب تعویض و استفاده از درمان دارویی طبق نظر پزشک می تواند تجربه بیمار را بهتر کند.

۶. تغذیه و آب رسانی

همه بیماران باید از نظر خطر سوءتغذیه و کاهش وزن ناخواسته غربال شوند. مکمل غذایی برای همه به صورت یکسان تجویز نمی شود؛ نوع و مقدار آن باید با وضعیت کلی، عملکرد کلیه، توان بلع و نظر متخصص تغذیه هماهنگ باشد. یک مرور نظام مند کاکرین در سال ۲۰۲۴ نشان داد قطعیت شواهد بسیاری از مداخلات تغذیه ای محدود است؛ بنابراین مکمل جایگزین ارزیابی و برنامه فردی نیست.

۷. درمان با فشار منفی

در برخی زخم های عمقی مرحله ۳ یا ۴، پس از دبریدمان و کنترل عوامل اصلی، درمان با فشار منفی یا NPWT ممکن است توسط تیم متخصص در نظر گرفته شود. وجود نکروز درمان نشده، خونریزی کنترل نشده یا برخی شرایط دیگر می تواند مانع استفاده باشد. انتخاب دستگاه، فوم، فشار، حالت درمان و زمان تعویض باید توسط درمانگر انجام شود.

بهترین پانسمان برای زخم بستر چیست؟

برای مقایسه گروه های محصول می توانید راهنمای انتخاب پانسمان بر اساس نوع زخم و مقاله مسریشن زخم را مطالعه کنید.

چگونه از زخم بستر پیشگیری کنیم؟

پیشگیری باید مجموعه ای از اقدامات هماهنگ باشد. مطالعات اجرای بسته های چندجزئی نشان می دهند ترکیب ارزیابی خطر، بررسی پوست، تغییر وضعیت، سطوح حمایتی، مدیریت رطوبت و آموزش از تکیه بر یک اقدام منفرد منطقی تر است. یک مطالعه مداخله ای چندوجهی منتشرشده در ۲۰۲۵ کاهش قابل توجه آسیب های فشاری اکتسابی بیمارستان را پس از اجرای برنامه نظام مند گزارش کرد؛ با این حال، نتیجه هر مرکز به کیفیت اجرا و جمعیت بیمار وابسته است.

برنامه عملی پیشگیری

آیا تغییر وضعیت هر دو ساعت الزامی است؟

برای همه بیماران یک فاصله ثابت وجود ندارد. راهنمای بین المللی ۲۰۲۶ پیشنهاد می کند در بسیاری از افراد پرخطر که روی سطح توزیع کننده فشار مناسب قرار دارند، فاصله ۲ یا ۳ ساعته قابل بررسی باشد؛ اما این توصیه مشروط و با قطعیت شواهد بسیار پایین است. فاصله باید بر اساس پاسخ پوست، وضعیت عمومی، خواب، درد، تحرک و اهداف مراقبت تنظیم شود.

آیا ماساژ دادن محل قرمز مفید است؟

مراقبت از زخم بستر در منزل

قبل از ترخیص یا شروع مراقبت خانگی، خانواده باید یک برنامه مکتوب برای تغییر وضعیت، نوع و زمان تعویض پانسمان، مراقبت از پوست، تغذیه، کنترل درد و علائم هشدار داشته باشد. راهنمای جدید EWMA برای انتقال از بیمارستان به منزل نیز بر انتقال واضح اطلاعات و هماهنگی مراقبت تأکید دارد.

پرسش های متداول درباره زخم بستر

📚 منابع علمی و راهنماهای بالینی

1. EPUAP, NPIAP and PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: The International Guideline, Fourth Edition, 2026.
2. International Guideline. Quick Reference Guide, Fourth Edition, 2026.
3. International Guideline: Repositioning for Pressure Injury Prevention.
4. International Guideline: Skin and Tissue Assessment.
5. WOCN Society. Guideline for Prevention and Management of Pressure Ulcers (Injuries).
6. EWMA. Quick Guide for Clinicians for Pressure Ulcer Management, 2026.
7. EWMA and Wounds Australia. Pressure Injury Recurrence Toolkit.
8. Yap TL, et al. Effect of Varying Repositioning Frequency on Pressure Injury Prevention in Nursing Home Residents. Advances in Skin & Wound Care. 2022.
9. Kandula UR, et al. Impact of multifaceted interventions on pressure injury prevention. 2025.
10. Langer G, et al. Nutritional interventions for preventing and treating pressure ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024.
11. Pressure injury prevention care bundles: systematic review and meta-analysis. International Journal of Nursing Studies. 2024.

زخمینو؛ همراه شما از انتخاب تا درمان